ÖZ:
Alevilikte Zakir'in yeri oldukça önemlidir. Zakir yerde ve gökyüzünde zikredendir Alevilikte cem erkanında Dede'nin yanında bağlama adı verilen fakat cem erkanında telli kuran adı verilen alet ile çeşitli değişler okuyan kimsedir. 12 hizmet görevlisidir. Cemde okuduğu değişler ile insanların kalbinde duran Çerağı uyandırmak amacına hizmet eder ve bu yolun talibidir. Bu bir sözlü geleneğin dilden dile ulaşıp bu günlere kadar şiar etmesini sağlamıştır. Bu çerçeve içerisinde Hak Muhammed Ali silsilesini 1400 yıldır, dillerden kalplere, kalplerden, marifete ulaştırıcısıdır. Zakir pirin elinden bade içip bu yola revan olmuş kişidir.
Anahtar sözcükler: Alevilik, Zakir,12 Hizmet, Bade
GİRİŞ:
7 Ulu Ozanlar Zakirlerin önderleridir. Zakirlerin cemde okuduğu deyişlerin çoğu 7 ulu ozanların duaz- ı imam, mersiye, tevhid, miraç-name bu gibi çeşitli değişleri zikreden kişidir. Cem erkânının akışını hem manevi hem de ritmik olarak düzenleyen kişidir. Alevi toplumunda Zakir'in görevi yalnızca müzikal icra ile sınırlı değildir; aynı zamanda inanç öğretisinin sözlü aktarımında, toplumsal belleğin korunmasında ve cem atmosferinin ruhani niteliğinin oluşmasında merkezi bir role sahiptir. Bu yönüyle Zakirlik hem bir hizmet makamı hem de kuşaktan kuşağa aktarılan köklü bir kültürel gelenektir. Tarihsel süreçte âşık geleneğiyle iç içe gelişen Zakirlik, günümüzde de Alevi topluluklarının kimlik, inanç ve kültür sürekliliğini sağlayan en temel unsurlardan biri olarak önemini sürdürmektedir.
1.ZAKİR NEDİR?
Zakir kelime anlamı ile zikreden kişidir. Zakir cem erkanında dedenin yanında oturan Bağlama adı verilen müzik aleti ile cemde Duaz-ı imam, mersiye, tevhit, miraç-name gibi deyişleri okuyan kişilerdir. 12 hizmet görevlisidir.
Zakir pirin elinden bade içip bu yola revan olmuş kişidir. İnsanların kalbindeki fideyi meyve vermesi amacı ile okuduğu deyişler yüreklere dokunur. Bade duygunun sezgiyle bir araya gelerek insanlığa ışık saçma vaktinde olmasıdır.
Bade-I içeriz ilahi aştan
Ne anlasın bizi cahil insan
Korkmayız biz helal ile haramdan
Bezmi eleste sözümüz var bizim
Cem ibadetinde Zakirler genellikle 7 ulu ozanların eserlerini okurlar;
1.) Şah İsmail Hatayı 15.yy
Zakir'in zikri saz ile
Kuran okur avaz ile
Mümin müslim niyaz ile
Zakir sana haber olsun
-----------------------------------
Evveli sen ahiri sen
Zahiri sen bâtını sen
Cümle sırlar sana ayan
Dedi Şah-ı Evliya
Şah Hatayi'm vakıf oldum
Ben bu sırrın ötesine
Hak sözün inandıramadım
Özü çürük, ervaha
Zakirler aşk ehlinin cemde yaşayan halidir. Gül bilginin sembolüdür. cevherin yaşayan halidir. Zakir her zaman gül bahçesi olmalıdır. Gül sevgiyi tasvir eder. Bülbül ise aşık olmayı tasvir eder ki Zakir hem bilgiye hem de aşk halini yansıtması dilinde vücut bulmasına işarettir.
2.) Pir Sultan Abdal 16.yy
Pir Sultan Abdal'ım zikrim Hak ile,
Hakikatte, Hak katarı çekile,
Kıyamete kadar yana yakıla,
Yansın Hak aşkına uyansın çerağ.
Yansın Hakk Muhammed Ali aşkına.
3.) Kul Himmet 16. yy
Hak Muhammed pirim Ali
Amana geldim amana
Hünkâr Hacı Bektaş Veli
Amana geldim amana
Aman Kul Himmet’im aman
Yetiş Mehdi Sahip Zaman
Yardım eylen On iki İmam
Amana geldim amana
Zakirler genellikle cemlerde bu 3 ozanın deyişlerini okurlar. Zakirler için temel taşlardan 3’üdür. İnsanın ruh halini saf yalın ve berrak bir şekilde anlatan pirlerin insanların gönlüne ışık tutmanın ne kadar önemli olduğunu bize değişlerinde anlatmaktalar. Sözlü kültürün dilden dile aktarılmasını sağlamıştır.
Zakirler dilden dile ulaşan bu külliyatı nesilden nesile devam ettirmek amacı ile bir sonraki nesile öğretmekle yükümlüdür. Zakirler sadece cem erkanında tutum ve davranışlarına dikkat etmekle kalmayıp bunu hayatının bir parçasına bağlayıp doğruluktan adaletten ve kamil insan olmayı bütünlüğüyle gösterebilen kişidir.
Zakir hem kadın hemde erkek olabilir. Hünkarında dediği gibi:
‘’Erkek kadın sorulmaz muhabbetin dilinde,
hakkın yarattığı herşey yerli yerinde
eksiklik noksanlık kişinin kendi görüşlerinde’’ demiştir.
SONUÇ
Bade içen Zakirlerin sadece kendi iç dünyasını aydınlatması değil sesinin gittiği yere kadar ulaştırabileceği kamil insan olma motifini insanların kalbine işleme şeklidir. Sözlü geleneği dilden dile devam ettiren kadın erkek farkı olmaksızın hak aşığı olup bu yola meylini veren cümle canın insanların içindeki çerağı uyandırıp hakka doğru ulaşmasına vesile olmaktır.
Kaynakça
BOZKURT, F. (2013). BUYRUK. F. BOZKURT içinde, BUYRUK (s. 59-61). İSTANBUL: ŞAH KULU SULTAN KÜLLİYESİ MEHMET ALİ HİLMİ DEDEBAABA ARAŞTIRMA EĞİTİM KÜLTÜR VAKFI.
TOPAL, M. (2022). EZOTERİK TASAVVUF. M. TOPAL. içinde İSTANBUL: DESTEK YAYINLARI.
YAYLA, D. (2024, MART). ALEVİ İNANCINDA ZÂKİRLİK GELENEĞİ VE KADIN ZÂKİR OLMAK. DERGİ PARK: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tfa/issue/87289/1553917 adresinden alındı
ZAMAN, S. (2016). YEDİ ULU OZAN. İstanbul: Hacı bektaş veli kültür yayınları.
Doğucan Tepe
Tuzla Hakev Aydınlı Cemevi
(Dede ve Zakiri)